Abordaje del dolor abdominal agudo y crónico
Dolor abdominal agudo y cronico
Resumen
El dolor abdominal agudo exige descartar de forma prioritaria causas quirúrgicas o potencialmente letales; el enfoque se organiza por localización del dolor, edad, sexo y comorbilidades, apoyado en exploración física dirigida y pruebas complementarias selectivas.[1] El dolor abdominal crónico requiere un enfoque más escalonado, diferenciando causas orgánicas (GI, genitourinarias, vasculares, pared abdominal) de trastornos funcionales (trastornos de la interacción intestino–cerebro, criterios de Roma IV).[2][3] La anamnesis detallada (carácter, relación con comidas, deposiciones, ciclo menstrual, fármacos, antecedentes quirúrgicos) y los signos de alarma son determinantes para priorizar estudios de imagen y/o endoscopia.[4][5] A continuación resumo un esquema práctico para la consulta y urgencias en adultos.
Dolor abdominal agudo
1. Prioridades iniciales
- Evaluar estabilidad hemodinámica (TA, FC, FR, SatO₂, estado mental).
- Identificar signos de peritonitis (defensa, rigidez, rebote), sepsis (fiebre, hipotensión, lactato elevado) o patología vascular (dolor desproporcionado, fibrilación auricular, factores de riesgo cardiovascular) que requieren derivación urgente y probable imagen urgente (TC o angio-TC).[6][7]
Guías y revisiones insisten en que el primer objetivo es descartar apendicitis, colecistitis, obstrucción, isquemia mesentérica, aneurisma aórtico roto, embarazo ectópico y perforación de víscera hueca.[4][1][5]
2. Anamnesis y exploración dirigida
Puntos clave:
- Inicio y curso: brusco (perforación, isquemia, cólico biliar/renal) vs progresivo (apendicitis, diverticulitis).[4][1]
- Localización y migración:
- Epigastrio: úlcera, gastritis, pancreatitis, IAM.[1]
- HD: cólico biliar, colecistitis, colangitis, hepatitis.[1]
- HI: pancreatitis, úlcera gástrica, patología esplénica, IAM.[1]
- FID: apendicitis, enfermedad inflamatoria intestinal, patología ginecológica derecha.[1]
- FII: diverticulitis, EII, ginecológica izquierda.[1]
- Periumbilical: apendicitis temprana, obstrucción delgado, aneurisma aórtico abdominal.[1]
- Caracter: cólico (obstrucción, cólicos biliares/renales), continuo (peritonitis, pancreatitis), tipo isquémico (“fuera de proporción”).[4][5]
- Factores alivio/empeoramiento (alimentos, defecación, movimientos, posición).
- Antecedentes: cirugía previa (bridas y obstrucción), ECV, fibrilación, enfermedad ulcerosa, hepatopatía, neoplasias, tratamiento con AINE/anticoagulantes.[4][5]
- Fármacos: AINE, opiáceos, anticoagulantes, metformina (acidosis), antibióticos (colitis C. difficile).[5]
- Exploración: abdomen (inspección, auscultación, palpación suave y profunda, puño-percusión renal), hernias, tacto rectal, especuloscopia y tacto vaginal cuando procede.[4][5]
3. Signos de alarma
Deberían motivar derivación urgente o al menos imagen precoz:[4][1][5]
- Dolor súbito intenso o progresivo con defensa/rigidez.
- Fiebre alta, taquicardia, hipotensión, signos de sepsis.
- Hematemesis, melenas, rectorragia importante.
- Vómitos persistentes, vómitos fecaloideos.
- Ictericia con fiebre y dolor (colangitis).
- Dolor + embarazo conocido o posible (prueba de embarazo obligatoria en mujeres en edad fértil).[4][1]
- Pérdida de peso rápida, masa palpable, anemia significativa.
- Dolor de flanco con fiebre y afectación sistémica (pielonefritis complicada).
4. Pruebas complementarias iniciales
La elección debe ser guiada por la clínica, para evitar sobreutilización de imagen; revisiones de enfoque en urgencias y en atención primaria coinciden en una estrategia escalonada.[4][1][5][7]
- Analítica básica: hemograma, creatinina/urea, electrolitos, función hepática, PCR, amilasa/lipasa (si dolor epigástrico o sospecha de pancreatitis), BHCG en mujeres en edad fértil.[4][1]
- Orina: sedimento, tira reactiva, si sospecha cólico renal o infección urinaria.
- ECG y troponinas si dolor epigástrico o superior con sospecha de IAM.[1][5]
- Imagen:
- Ecografía: de elección para dolor en cuadrante superior derecho (vesicular y biliar) y patología ginecológica; evita radiación y tiene buena sensibilidad.[1][8]
- TC contrastado: prueba de elección en muchos escenarios (FID/FII, sospecha de diverticulitis, apendicitis, obstrucción, isquemia mesentérica) especialmente en adultos mayores.[4][1][8]
- Radiografía simple de abdomen: hoy se reserva para sospecha de obstrucción o cuerpo extraño; su rendimiento es limitado comparado con la TC.[5][7]
5. Etiologías frecuentes en la práctica
- Epigastrio: gastritis/úlcera péptica, pancreatitis aguda, cólico biliar, IAM, disección aórtica.[4][1][7]
- HD: colelitiasis, colecistitis, colangitis, hepatitis, absceso hepático.[4][1]
- FID: apendicitis (clásica o atípica), enfermedad inflamatoria intestinal, ileítis infecciosa, patología ginecológica (quiste roto, torsión, EPI, embarazo ectópico).[1][5]
- FII: diverticulitis aguda, colitis infecciosa, EII.[4][5]
- Difuso: gastroenteritis, obstrucción, isquemia mesentérica, peritonitis, crisis drepanocítica, porfiria, efectos de opioides.[1][5]
Dolor abdominal crónico
Se suele definir como dolor presente ≥3 meses, de intensidad suficiente para interferir con la actividad habitual.[5][9] El reto es distinguir causas orgánicas tratables de trastornos funcionales gastrointestinales (actualmente denominados “trastornos de la interacción intestino–cerebro”), para lo cual los criterios de Roma IV son la referencia.[2][3][10]
1. Enfoque inicial
- Confirmar cronicidad: duración, patrón (continuo vs episódico), evolución.
- Características del dolor: localización estable vs variable, relación con ingesta o defecación, nocturno vs diurno.[5][9]
- Síntomas asociados: diarrea/estreñimiento, rectorragia, pérdida de peso, fiebre, náuseas/vómitos, distensión, síntomas urinarios o ginecológicos, ansiedad/depresión.[5][9]
- Factores psicosociales: estrés, trauma, absentismo, comorbilidad psiquiátrica; altamente relevantes en trastornos funcionales.[3][2][10]
- Exploración física: incluir búsqueda de hernias, puntos gatillo de pared abdominal (signo de Carnett), masas, dolor a la palpación profunda, tacto rectal y examen pélvico cuando corresponda.[5][9]
2. Signos de alarma en dolor crónico
Deberían motivar estudio más agresivo (imagen, endoscopia, derivación a especialista):[5][9]
- Inicio reciente en >50–60 años.
- Pérdida de peso involuntaria.
- Hemorragia digestiva (melenas, rectorragia, anemia ferropénica confirmada).
- Fiebre o inflamación sistémica persistente (PCR elevada sostenida).
- Masa abdominal o rectal palpable.
- Historia familiar de cáncer colorrectal o EII de aparición temprana.
- Dolor nocturno que despierta al paciente, no explicado por reflujo.
3. Diagnóstico diferencial estructurado
Basado en revisiones para atención primaria y criterios de Roma.[3][5][2][9][10]
Causas orgánicas frecuentes
- GI: enfermedad ulcerosa péptica, enfermedad por reflujo, EII, enfermedad celíaca, pancreatitis crónica, colecistopatía crónica, diverticulitis recurrente, neoplasias (gástrica, colónica, pancreática, ovárica).
- Hepatobiliares: cirrosis con hipertensión portal, colangitis esclerosante primaria, colelitiasis complicada.
- Genitourinarias: litiasis renal o ureteral recidivante, infecciones urinarias recurrentes, patologías ginecológicas crónicas (endometriosis, adenomiosis, tumores ováricos).
- Vascular: isquemia mesentérica crónica (pain “abdominal angina” posprandial con pérdida de peso en pacientes con ECV).[5]
- Pared abdominal: síndrome de atrapamiento del nervio cutáneo anterior, hernias ocultas.
Trastornos funcionales / trastornos de la interacción intestino–cerebro (Roma IV)
- Síndrome de intestino irritable (SII): dolor recurrente relacionado con la defecación y/o cambio en la frecuencia o forma de las deposiciones.[2][3]
- Dispepsia funcional: plenitud posprandial precoz, saciedad temprana, epigastralgia o ardor epigástrico sin lesión estructural.[3][2]
- Dolor abdominal funcional (no especificado): dolor abdominal recurrente crónico sin patrón claro de SII ni dispepsia y sin causa orgánica demostrable.[3][2]
Roma IV enfatiza el papel de la interacción intestino–cerebro, hipersensibilidad visceral y factores psicosociales en estos cuadros.[3][10]
4. Estudios complementarios en dolor crónico
Las revisiones recomiendan un enfoque minimalista inicial en ausencia de signos de alarma, para evitar sobrediagnóstico.[3][5][9]
- Perfiles básicos: hemograma, bioquímica (hepática, renal), PCR/VS, TSH.
- Serología celíaca si diarrea crónica, anemia o antecedentes familiares.
- Coprocultivo y parásitos según contexto epidemiológico.
- Ecografía abdominal inicial si se sospechan causas hepatobiliares, renales o masa abdominal.[5]
- Endoscopia digestiva alta/baja según edad y signos de alarma (p. ej., >45–50 años con dispepsia de novo).[5][9]
- TC/MR abdominal: reservar para signos de alarma, pérdida de peso, masa o hallazgos analíticos anómalos significativos.[5]
Si historia y estudios básicos son normales y no hay signos de alarma, muchos pacientes cumplen criterios de SII o dispepsia funcional según Roma IV, y el tratamiento se dirige a manejo sintomático y psicosocial.[3][2][10]
Dolor abdominal funcional y criterios de Roma IV
La Fundación Roma proporciona criterios diagnósticos estandarizados para trastornos de la interacción intestino–cerebro.[2][11][3][10]
Elementos comunes:
- Síntomas presentes al menos 1 día/semana en los últimos 3 meses, con inicio ≥6 meses antes del diagnóstico.
- Ausencia de lesión estructural que explique los síntomas (ANÁLISIS y pruebas razonables negativas, no “descartar todo”).[3][2]
Ejemplos relevantes:
- SII: dolor recurrente relacionado con la defecación y cambio en la frecuencia o forma de las heces.[2][3]
- Dispepsia funcional: predominio de molestias epigástricas posprandiales o de saciedad temprana.[3][2]
- Dolor abdominal funcional no especificado: no encaja en otras categorías, pero cumple criterios de cronicidad y repercusión.[2][3][12]
La actualización Roma IV refuerza la integración de enfoque biopsicosocial y el papel de la educación del paciente, terapia cognitivo‑conductual y moduladores del eje intestino–cerebro, además de fármacos sintomáticos.[3][10]
Consideraciones terapéuticas generales
En dolor agudo
- Analgesia no debe demorarse por temor a “enmascarar” signos; revisiones sistemáticas muestran que los opioides y AINEs ajustados no aumentan el riesgo de errores diagnósticos relevantes.[4][7]
- Reposo digestivo y fluidoterapia IV si vómitos o sospecha de cirugía.
- Antibióticos empíricos en cuadros sépticos o peritonitis sospechada, según protocolos locales.
- Derivación urgente a cirugía o medicina interna según hallazgos.
En dolor crónico
- Tratar causa específica cuando se identifica (erradicación de H. pylori, control de EII, manejo de pancreatitis crónica, etc.).
- En trastornos funcionales (SII, dispepsia funcional, dolor funcional):
- educación y validación del síntoma;
- ajuste dietético (p. ej., dieta baja en FODMAP en SII seleccionados);
- antiespasmódicos, fibra o laxantes/antidiarreicos según subtipo;
- antidepresivos tricíclicos o ISRS en casos seleccionados;
- intervenciones psicológicas (TCC, hipnoterapia), que han mostrado mejoría sostenida en múltiples ensayos y revisiones.[3][10]
Cómo podríamos aplicar esto a un caso concreto
Si me describe un paciente específico (edad, sexo, características del dolor, evolución, comorbilidades, medicación y hallazgos de exploración y analítica básica), puedo ayudarle a construir:
- un diferencial priorizado,
- qué pruebas pedir (y en qué orden),
- y umbrales de derivación a urgencias, cirugía o digestivo, tanto para dolor agudo como crónico.
Fuentes
- https://www.aafp.org/pubs/afp/issues/2008/0401/p971.html
- https://theromefoundation.org/wp-content/uploads/Rome-Foundation-Diagnostic-Criteria-Booklet-2019.pdf
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5383110/
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37327158/
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8378095/
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459328/
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5687902/
- https://www.hshs.org/getmedia/818528cf-23f1-4f44-abc0-60384da057e4/Imaging-Abdominal-Pain-Clinical-Guideline-(PCIN)-final.pdf
- https://www.acofp.org/news-and-publications/journal/article-detail/vol-11-no-1-(2019)-january-february-2019/chronic-abdominal-pain-tips-for-the-primary-care-provider
- https://www.jnmjournal.org/journal/view.html?doi=10.5056%2Fjnm16214
- https://theromefoundation.org/rome-iv/rome-iv-criteria/
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9797798/
- https://www.aafp.org/pubs/afp/topics/by-topic.abdominal-pain--acute.html
- https://bestpractice.bmj.com/topics/en-us/767
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18441863/
Respuesta generada por inteligencia artificial a partir de las fuentes citadas. Verifica las fuentes antes de aplicarla.